انواع روزنه ( Stoma )

روزنه یا آبی است یا هوائی. روزنه های هوائی در بشره و یا بافت اپیدرمی گیاه وجود دارد كه وسیله ارتباطی و تبادل گازها ، بخارات آب و نیز شیره خام میباشد. روزنه هوائی در تمام پیكره گیاه به غیر از ریشه و ساقه های مسن كه چوب پنبه ای شده اند یافت میشود . تعداد روزنه ها برحسب گونه گیاهی متفاوت است و نیز در یك گونه برحسب شرایط محیطی و یا محل استقرار آن در گیاه متغیر است . تعداد روزنه ها در دو سطح فوقانی و تحتــانی برگهای افقی متفاوت میباشد . بدلیل وجود شرایط محیطی از قبیل نور شدید ، فشار اتمسفری ، گرمای بیشتر بر روی سطح برگ و در معرض خطر قرار گرفتن گیاه ، تعداد روزنه ها در سطح تحتانی برگ بیشتر است .  تعداد روزنه ها در برگهای افراشته و عمودی تقریباً برابر است و برگهای غوطه ور در آب فاقد روزنه هوائی میباشند . در برگهای شناور بر روی آب ، سطح فوقانی واجد روزنه و سطح تحتانی فاقد روزنه میباشد .

- سلولهای روزنه ( Stoma )

سلولهای روزنه یا سلولهای محافظ ( Guard cells ) از سلولهای اپیدرمی منشاء گرفته و از آنها كوچكتر است . دارای سیتوپلاسم فراوان ، هسته درشت ، واجد نشاسته و كلروفیل فراوان ، لوبیایی شكل و دارای یك روزنه یا منفذ ( Ostiole ) میباشد. در واقع سلولهای روزنه از نظر فیزیولوژی بسیار فعال میباشند . زیر روزنه فضای خالی وجود دارد كه توسط بافت پارانشیمی احاطه میگردد كه به آن اتاق زیر روزنه ( Substomatal chamber ) میگویند . در شرایط محیطی مرطوب سلولهای روزنه در اثر جذب رطوبت متورم شده ( تورژسانس ) و منفذ آن باز میشود . در شرایط محیطی خشك سلولهای روزنه آب خود را از دست داده و پلاسمولیز میشود كه نهایتاً منجر به بسته شدن منفذ میگردد. دلیل باز و بسته شدن معكوس سلولهای روزنه عدم یكنواختی ضخامت دیواره سلولی میباشد . ضخامت در دیواره های داخلی سلولهای روزنه بیشتر از دیواره های خارجی آن میباشد . در برخی از گونه های گیاهی روزنه نسبت به سطح اپیدرم بیرون زدگی دارد مانند سرخس آنمیا و برخی دیگر در بشره فرو رفته میباشند همانند گونه صبرزرد و در اغلب گونه ها هم سطح با اپیدرم گیاه میباشد

- سلولهای همراه ( Annex ) یا سلولهای ضمیمه ( Subsidiary cells )

سلولهای همراه از سلولهای اپیدرمی كوچكترند و سلولهای روزنه را احاطه میكنند . برحسب نوع استقرار آنها در اطراف سلولهای محافظ چند تقسیم بندی ارائه میگردد : 
 
  پاراستیك (Paracytic)

 دیاستیك (Diacytic)

 آنمـوستیك (Anemocytic)

 آنیزوستیك  (Anisocytic)

آكتینوستیك (Actinocytic) 

۱- اگر سلولهای همراه در امتداد محور طولی سلولهای محافظ قرار بگیرند نوع روزنه ، پاراستیك

 (Paracytic) میباشد كه در گونه های روناس ، ماگنولیا ، پیچك ، برگ بیدی ، گل حساس ، تیره

 پروانه آسا ( لوبیا ، اقاقیا ) و . . . مشاهده میشود .

۲-  اگر سلولهای همراه عمود بر محور طولی سلولهای محافظ قرار بگیرند نوع روزنه ، دیاستیك (Diacytic) میباشد كه در گونه های میخك ، تیره آكانتاسه ، قرنفل و . . . مشاهده میشود.

۳-  اگر سلولهای همراه اطراف سلولهای محافظ یك شكل و یكسان بوده كه میتوان گفت فاقد سلول همـراه هستند ، نوع روزنه ، آنمـوستیك (Anemocytic) میباشد كه در گونه های آلاله ، شمعدانی ، پنیرك ، گل میمون ، خشخاش ، كدو ، ختمی ، گز و . . . مشاهده میشود.

 ۴ -  اگر سلولهای همراه اطراف سلولهای محافظ ، اندازه های متفاوت داشته باشند نوع روزنه ، آنیزوستیك  (Anisocytic) میباشد كه در گونه های شب بو ، توتون ، گل ناز ، سیب زمینی ، سدوم ، كلم و . . . مشاهده میشود

۵-   اگر سلولهای همراه اطراف سلولهای محافظ به حالت شعاعی قرار بگیرند نوع روزنه ، آكتینوستیك (Actinocytic) میباشد

منبع :

دانشکده کشاورزی ساریhttp://botany.sanrc.ac.ir